Öğrencinin Ürettiği Proje Verisinin Sahibi Kimdir?
Öğrencinin projede ürettiği veri üzerinde öğrenci, danışman ve üniversitenin haklarının neden tek bir 'sahiplik' kuralıyla açıklanamayacağını öğrenin.
Bir projede veriyi öğrencinin toplaması veya üretmesi, o verinin otomatik olarak yalnız öğrenciye ait olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde “üniversitede üretildi, o halde her şey üniversitenindir” demek de fazla geniş bir genellemedir.
Araştırma verisinde tek bir “sahip kim?” sorusu yerine en az dört farklı şeyi ayırmak gerekir: veriyi kimin sakladığı, kimin kullanabileceği, veriden doğan fikri/sınai hakların kime ait olduğu ve sonuçların yayımında kimin hangi akademik hakka sahip olduğu.
Ham veri ile patent veya tasarım aynı şey değil
Hacettepe Üniversitesi Sınai Mülkiyet Hakları Yönergesi öğrencileri de kapsamına alıyor; ancak yönergenin konusu genel anlamda bütün araştırma verileri değil, patent, faydalı model ve tasarım gibi sınai mülkiyet hakları.
Bu ayrım önemli. Örneğin:
- anket cevapları,
- deney ölçümleri,
- kodla üretilen ara çıktılar,
- gözlem kayıtları,
- görüntüler,
- veri temizleme tabloları
bir araştırmanın verisi olabilir. Bunların her biri otomatik olarak “patent” veya “tasarım” değildir.
Buna karşılık proje sonucunda patentlenebilir bir buluş veya tescile konu bir tasarım ortaya çıkarsa Hacettepe'nin sınai mülkiyet yönergesi devreye girebilir. Yönergede Hacettepe bünyesinde öğrenciler tarafından geliştirilen patent, faydalı model ve tasarımların kapsam içinde olduğu açıkça belirtiliyor.
Üniversite hangi durumda hak sahibi olabilir?
Hacettepe'nin yönergesine göre üniversitede yapılan bilimsel çalışmalar veya araştırmalar sonucunda ortaya çıkan, üniversitedeki deneyim ve çalışmalara dayanan ya da üniversitenin altyapı, araç ve gereçleri kullanılarak gerçekleştirilen buluşlar için bir hak sahipliği değerlendirme süreci bulunuyor.
Üniversite Yönetim Kurulu Hacettepe'nin buluş üzerinde hak sahipliğine karar verirse patent/faydalı model başvurusunda buluşu yapan kişilerin adları buluş sahibi, Hacettepe Üniversitesi ise başvuru sahibi olarak yer alıyor. Üniversite hak sahipliği talep etmezse buluşun “serbest buluş” niteliği kazanabileceği de yönergede düzenlenmiş.
Tasarımlar için ise yönergede öğrencilerin de dahil olduğu bazı durumlarda hak sahibinin üniversite olduğu ayrıca belirtiliyor.
Dolayısıyla teknik bir proje üretiyorsanız “veriyi ben topladım, dolayısıyla ortaya çıkan patent de doğrudan benimdir” şeklinde hareket etmek doğru olmayabilir.
Peki sıradan araştırma verisini kim kullanabilir?
Burada çoğu zaman proje bağlamı belirleyicidir.
Bir veri seti:
- danışmanın yürüttüğü araştırmanın parçasıysa,
- BAP, TÜBİTAK, AB veya başka bir fon kapsamında üretildiyse,
- bir laboratuvarın altyapısıyla toplandıysa,
- kurum dışı bir şirket veya kuruluşla sözleşmeli projede üretildiyse,
- kişisel veya hassas veri içeriyorsa,
- etik kurul ve gönüllü katılım belgelerinde belirli amaçlarla sınırlandırıldıysa
öğrencinin veriyi kendi başına kopyalaması, başka projede kullanması veya herkese açık paylaşması mümkün olmayabilir.
Özellikle dış destekli projelerde proje sözleşmesi önemlidir. Hacettepe BAP Koordinasyon Birimi de dış destekli projelerde proje önerisi ve sözleşme gibi belgelerin kurumsal süreçten geçirilmesini istiyor. Fikri haklar ve verinin kullanım koşulları bu sözleşmelerde ayrıca düzenlenebilir.
“Ben topladım” ile “tek başıma yayımlayabilirim” aynı şey değil
Veriyi sahada fiilen öğrencinin toplamış olması önemli bir akademik katkıdır; fakat bu durum tek başına veri setini başka bir makalede bağımsız kullanma yetkisi vermez.
Aynı projede danışman, proje yürütücüsü, fon sağlayıcı, etik kurul koşulları ve başka araştırmacılar da devrede olabilir. Bu nedenle özellikle tez, 2209 projesi, laboratuvar çalışması veya ortak yayın planında veri kullanımını yazılı olarak netleştirmek en güvenli yoldur.
Çalışmaya başlarken şu soruların cevaplarını kayda geçirmek ileride ciddi anlaşmazlıkları önler:
- Verinin ana kopyası nerede tutulacak?
- Proje bittikten veya öğrenci mezun olduktan sonra veriye kim erişebilecek?
- Öğrenci veriyi başka bir çalışma için yeniden kullanabilecek mi?
- Veri üçüncü kişilerle paylaşılabilecek mi?
- Patentlenebilir bir sonuç çıkarsa buluş bildirimi kim tarafından yapılacak?
- Yayın planı ve araştırmacı katkıları nasıl belirlenecek?
Mezun olurken verileri kendi hesabıma taşımalı mıyım?
Her proje dosyasını “ben ürettim” diyerek kişisel buluta taşımak güvenli bir varsayım değildir. Dosyalar kişisel veri, henüz yayımlanmamış araştırma sonucu, kurum içi belge veya fikri mülkiyet içerebilir.
Bu nedenle mezuniyet veya proje bitişi öncesinde danışman/proje yürütücüsüyle hangi dosyaların sizde kalabileceğini, hangilerinin kurumsal depoda tutulacağını ve erişiminizin nasıl devam edeceğini netleştirin. Patent veya ticarileşme ihtimali olan bir sonuç varsa Hacettepe Teknokent Teknoloji Transfer Merkezi/Patent Ofisi süreci ayrıca önem kazanır.
Özetle: Araştırma verisinde sahiplik, veriyi kimin ürettiği tek başına belirlenerek çözülemez. Projenin sözleşmesi, etik ve veri koruma yükümlülükleri, araştırma ekibindeki roller ve ortaya çıkan çıktının niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
Kaynaklar:
Hacettepe Üniversitesi – Sınai Mülkiyet Hakları Yönergesi
Hacettepe Üniversitesi BAP Koordinasyon Birimi – Mevzuat