Öğrenci Projesi İçin Etik Kurul Gerekir mi?
Hacettepe’de öğrenci projesinde etik kurul gerekip gerekmediğini; anket, görüşme, gözlem, ikincil veri ve başvuru zamanlaması üzerinden açıklıyoruz.
Her öğrenci projesi için otomatik olarak etik kurul onayı gerekmez. Belirleyici olan projenin “öğrenci projesi” diye adlandırılması değil, nasıl bir araştırma yaptığı ve hangi veriyi nasıl topladığıdır.
Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi; anket, ölçek, görüşme, tıbbi olmayan gözlem, dosya veya veri kaynağı taraması ve ikincil verilerle yürütülen sosyal ve beşeri bilim araştırmalarını kurulun kapsamına alıyor. Sağlık, klinik araştırma veya hayvan deneyleri gibi çalışmalar ise aynı kurula değil, araştırmanın niteliğine uygun başka bir etik kurula girebilir.
Hangi öğrenci projelerinde etik kurul özellikle gündeme gelir?
Örneğin bir ders, bitirme projesi veya öğrenci araştırması kapsamında:
- öğrencilere ya da başka katılımcılara anket uygulayacaksanız,
- bireysel veya odak grup görüşmesi yapacaksanız,
- insan davranışını sistematik biçimde gözlemleyip araştırma verisi olarak kullanacaksanız,
- belirli dosya veya veri kaynaklarını araştırma amacıyla tarayacaksanız,
- mevcut bir veri seti üzerinde ikincil veri araştırması yürütecekseniz
etik kurul gerekliliğini proje başlamadan önce kontrol etmeniz gerekir.
Buradaki önemli ayrım şu: Bir yazılım prototipi geliştirmek, literatür taraması yapmak veya yalnızca teknik bir tasarım ortaya koymak ile insanlardan araştırma verisi toplamak aynı durum değildir. Projeniz araştırma katılımcısı, kişisel veri, sağlık verisi, biyolojik materyal veya hayvan deneyi içeriyorsa hangi kurulun yetkili olduğu ayrıca değerlendirilmelidir.
“Ders projesi, yayınlamayacağım” demek etik kurul ihtiyacını ortadan kaldırır mı?
Tek başına kaldırmaz. Hacettepe’nin sosyal ve beşeri bilimler yönergesi kapsamı, çalışmanın daha sonra makale olarak yayımlanıp yayımlanmayacağına göre değil araştırmanın niteliğine göre tanımlıyor.
Bu nedenle “Bu sadece dönem projesi” veya “sonuçları yayımlamayacağım” varsayımıyla veri toplamaya başlamak güvenli bir yaklaşım değildir. Ders sorumlusu veya danışmanınızla, çalışmanın araştırma sayılıp sayılmadığını ve gerekiyorsa hangi etik kurula başvurulacağını netleştirin.
Etik kurul gerekiyorsa ne zaman başvurmalısınız?
Veri toplamaya başlamadan önce. Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi, başvurudan önce uygulamaya konmuş veya verisi toplanmaya başlanmış çalışmaları değerlendirmeye almadığını ve geriye dönük etik kurul onayı verilmediğini açıkça belirtiyor.
Bu yüzden önce anketi dağıtıp, görüşmeleri yapıp veya veri toplamaya başlayıp sonra etik kurul başvurusu yapmak ciddi bir süreç hatasına dönüşebilir.
Pratik sıra şu olmalı:
- Araştırma yöntemini ve veri kaynağını netleştirin.
- Danışmanınız veya ders sorumlunuzla etik kurul gerekliliğini değerlendirin.
- Çalışmanın niteliğine uygun Hacettepe etik kurulunu belirleyin.
- Onay gerekiyorsa başvuru ve gerekli izinler tamamlanmadan veri toplamaya başlamayın.
Hacettepe’de birden fazla etik kurul bulunduğu için yalnız “etik kurul gerekli mi?” sorusunu değil, “benim çalışmam için hangi kurul yetkili?” sorusunu da sormak önemlidir.
Kaynaklar: Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi · Hacettepe Üniversitesi Etik Kurulları ve Komisyonları