Etik Kurul Onayı Almadan Anket Topladım, Verileri Kullanabilir miyim?
Hacettepe'de etik kurul onayı alınmadan başlanmış anket verilerinin sonradan onaylatılıp onaylatılamayacağını ve çalışmayı nasıl düzeltmeniz gerektiğini öğrenin.
Araştırmanız etik kurul değerlendirmesi gerektiren bir çalışma ise önce veriyi toplayıp sonra geriye dönük etik onay almak Hacettepe'de mümkün değil. Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi, başvurudan önce uygulamaya konulmuş veya verisi toplanmaya başlanmış çalışmaların değerlendirmeye alınmayacağını ve geçmişe yönelik etik kurul onayı verilmeyeceğini açıkça belirtiyor.
Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulunun resmî SSS sayfasında da aynı kural, tez veya bilimsel araştırma kapsamında verisi toplanmış ve etik kurula sonradan başvurulmak istenen çalışmalar için açıkça tekrar ediliyor.
Bu nedenle, etik kurul onayı gerektiren bir araştırma için daha önce topladığınız anket verilerini “sonradan etik onay alınmış araştırma verisi” gibi kullanmamalısınız.
Önce şu soruyu netleştirin: Bu anket gerçekten etik kurul kapsamına giriyor mu?
Her form veya öğrenci anketi aynı hukuki/etik statüye sahip değildir. Bir ders içinde yalnızca öğretim amacıyla yapılan, araştırma olarak yayımlanmayacak basit bir sınıf etkinliği ile insan katılımcılardan veri toplayarak bilimsel sonuç üretmeyi amaçlayan araştırma aynı şey değildir.
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi; sosyal ve beşeri bilimlerde yüz yüze, çevrimiçi, telefon veya bilgisayar ortamında uygulanan anket ve ölçeklerle veri toplanan araştırmaları kurul kapsamına alıyor. Sağlık alanındaki araştırmalarda ise yetkili kurul farklı olabilir.
Dolayısıyla “anket yaptım” bilgisinden tek başına hangi kurula başvurmanız gerektiği çıkarılamaz. Çalışmanın alanı, katılımcıları ve amacı önemlidir.
Veriyi zaten topladıysam ne yapmalıyım?
En güvenli yol, mevcut veriyle devam etmeden önce danışmanınızla ve çalışmanızın alanına uygun etik kurul/sekreterya ile durumu açıkça paylaşmaktır.
Etik kurul kapsamındaki bir araştırmaysa pratik çözüm çoğu durumda şu sırayla ilerler:
- Mevcut veri toplamayı durdurun.
- Araştırma protokolünü, anketi ve bilgilendirilmiş onam sürecini danışmanınızla gözden geçirin.
- Doğru etik kurula veri toplamaya başlamadan önce başvurun.
- Onay geldikten sonra araştırmayı onaylanan protokole uygun biçimde yeniden başlatın.
Önceden toplanmış verilerin yeni onay kapsamına otomatik olarak girdiğini varsaymayın. Hacettepe'nin yönergesindeki “geçmişe yönelik olarak hiçbir şekilde Etik Kurul onayı verilmez” hükmü tam olarak bu ayrımı yapıyor.
“Veriyi anonim topladım” demek sorunu çözer mi?
Anonim veri toplamak etik açıdan önemli olabilir ancak tek başına geriye dönük etik onayın yerini tutmaz. Bir çalışmanın etik kurul kapsamına girip girmediğini yalnızca isim-soyisim toplanıp toplanmaması belirlemez; araştırmanın tasarımı, katılımcılar, veri türü ve kullanım amacı birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle “kişisel veri almadım, o hâlde etik kurul gerekmez” sonucuna otomatik olarak varmayın.
Verileri ödevde kullanmak ile makalede kullanmak aynı mı?
Burada çalışmanın amacı belirleyicidir. Yalnızca ders içi bir egzersiz olarak yapılmış çalışma, daha sonra tez, bildiri, makale veya bilimsel araştırmaya dönüştürülmek istenirse başlangıçtaki veri toplama biçimi sorun yaratabilir.
Özellikle veriyi yayımlamayı, tezde kullanmayı veya araştırma çıktısına dönüştürmeyi düşünüyorsanız, mevcut veri setini kullanmaya devam etmeden önce danışmanınızdan ve ilgili etik kuruldan yazılı/kurumsal yönlendirme almak en güvenli yaklaşımdır.
Sonuç
Hacettepe'nin hem Sosyal ve Beşeri Bilimler hem de Sağlık Bilimleri tarafındaki resmî açıklamaları aynı temel noktada birleşiyor: veri toplamaya başladıktan sonra geriye dönük etik kurul onayı alınamaz. Çalışmanız etik kurul kapsamındaysa, mevcut veriyi onaylı araştırma verisi olarak kabul etmek yerine süreci durdurup doğru kuruldan onay aldıktan sonra araştırmayı uygun biçimde yeniden yürütmeniz gerekir.
Kaynaklar: Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulu – Sıkça Sorulan Sorular