Ders Kapsamında Yapılan Anket Yayımlanacaksa Etik Kurul Gerekir mi?
Ders için yapılan bir anketin makale, bildiri veya araştırmaya dönüşmesi halinde etik kurul açısından neye dikkat edilmesi gerektiğini öğrenin.
Bir anketin başlangıçta ders ödevi için yapılmış olması, daha sonra bilimsel bir yayında kullanılacaksa otomatik olarak etik kurul sürecinin dışında kaldığı anlamına gelmez. Hacettepe açısından kritik nokta, çalışmanın insanlardan veri toplayan bir araştırmaya dönüşüp dönüşmediği ve verinin ne zaman toplandığıdır.
En güvenli yaklaşım şudur: Anketin makale, bildiri, tez, proje raporu veya başka bir bilimsel çıktıda kullanılma ihtimali daha veri toplamadan belliyse, çalışmayı baştan araştırma olarak planlayın ve ilgili etik kurul gerekliliğini veri toplamadan önce netleştirin.
“Sadece ders için yapıyoruz” demek neden tek başına yeterli değil?
Bir ders kapsamında öğrencilerden veya başka katılımcılardan kısa bir anket toplamak, yalnızca sınıf içi öğrenme etkinliği olarak kalabilir. Böyle bir etkinlikle yayımlanmak üzere tasarlanmış bilimsel araştırma aynı şey değildir.
Ancak ders ödevi sırasında toplanan cevapların daha sonra:
- makalede kullanılması,
- kongre bildirisine dönüştürülmesi,
- tez veya proje verisine eklenmesi,
- araştırma sorusunu test etmek için analiz edilmesi,
- bilimsel bir veri seti olarak paylaşılması
planlanıyorsa etik değerlendirme konusu doğar. Burada belirleyici olan “ders” etiketi değil, verinin araştırma amacıyla kullanılmasıdır.
Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulunun güncel başvuru notlarında ölçek, görüşme ve gözlem formlarının başvuru dosyasına eklenmesi; çevrimiçi araştırmalarda gönüllü katılım için bilgilendirme yapılması ve gönüllü katılım formunda etik kurul onayının belirtilmesi isteniyor. Bu da anket ve benzeri insan katılımcılı araştırmaların, konu uygun olduğunda kurul sürecinin parçası olduğunu gösteriyor.
Anketi zaten yaptıysam sonradan etik kurul alabilir miyim?
Buradaki en önemli nokta bu.
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu, yalnızca gelecekte yapılması planlanan araştırmaları etik açıdan inceleyebildiğini belirtiyor. Kurulun güncel başvuru açıklamasına göre verisi zaten toplanmış bir araştırma için başvuru yapılmamalı; ayrıca başvurunun planlanan veri toplama tarihinden en az iki ay önce yapılması öneriliyor.
Bu nedenle “önce ders için anketi yapalım, iyi sonuç çıkarsa sonra etik kurul alıp yayımlarız” yaklaşımı ciddi sorun çıkarabilir. Etik onay geriye dönük bir formalite gibi düşünülmemeli.
Anketiniz zaten tamamlandıysa, çalışmayı yayıma göndermeden önce danışmanınız ve ilgili etik kurul/akademik birimle durumu açıkça paylaşmanız gerekir. Verinin hangi amaçla ve hangi bilgilendirmeyle toplandığına göre çözüm değişebilir; kurul onayı varmış gibi hareket etmek doğru değildir.
Hangi etik kurulun ilgili olduğu da değişebilir
Her anket aynı kurula gitmez. Sosyal ve beşeri bilimler kapsamındaki bir öğrenci anketi ile hasta örneklemi üzerinde yapılan bir sağlık araştırması aynı süreç değildir.
Hacettepe'nin Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu kendi kapsamı dışında kalan hasta örneklemli, tıbbi gözlemsel ve bazı klinik/sağlık araştırmalarını ayrıca sayıyor. Çalışmanın konusu sağlık, hasta verisi, tıbbi kayıt veya biyolojik materyal içeriyorsa doğru kurulun hangisi olduğu ayrıca kontrol edilmelidir.
Dolayısıyla “anket var, o halde kesin şu kurula başvurulur” demek yerine önce araştırmanın örneklemi ve yöntemine bakmak gerekir.
Yayın ihtimali varsa en doğru sıra ne?
Henüz veri toplamaya başlamadıysanız pratik sıra şu şekilde olmalı:
- Araştırma sorusunu, örneklemi ve anket formunu netleştirin.
- Çalışmanın yalnız ders içi uygulama mı, yoksa bilimsel çıktıya dönüşebilecek bir araştırma mı olduğunu danışmanınızla belirleyin.
- İlgili etik kurulun kapsamını kontrol edin.
- Gerekliyse etik kurul başvurusunu veri toplamadan önce tamamlayın.
- Katılımcı bilgilendirme ve gönüllü katılım metnini onaylanan biçime uygun kullanın.
- Ancak bundan sonra veri toplamaya başlayın.
Bu sıra, dönem sonunda “elimde kullanılabilir veri var ama yayımlamak için gerekli etik süreç baştan kurulmamış” sorununu önler.