Lisans Öğrencisi Etik Kurula Başvurabilir mi?
Hacettepe’de lisans öğrencisinin etik kurul başvurusundaki rolü, sorumlu araştırmacı şartı ve veri toplamadan önce yapılması gerekenler.
Hacettepe’de bu sorunun cevabı, çalışmanın hangi etik kurulun kapsamına girdiğine göre değişir. Ancak Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulu açısından lisans öğrencisi bağımsız araştırmacı olarak yer alamaz. Kurulun güncel SSS sayfası, lisans öğrencilerinin araştırmayı yürütme yetkinliğinin bulunmadığını ve çalışmaya yalnız veri toplama aşamasında katkı sağlayabileceklerini açıkça belirtiyor.
Bu nedenle bir ders projesi, bitirme çalışması veya öğrenci araştırması için etik onay gerekiyorsa “formu kendi adıma doldurup başvururum” diye düşünmemek gerekir. Önce çalışmanın hangi etik kurulun alanına girdiği belirlenmeli, ardından danışman veya araştırma ekibindeki yetkili kişiyle başvuru yolu netleştirilmelidir.
Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulunda neden tek başına başvuru yapılamıyor?
Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulunun açıklamasına göre tez çalışmalarında tez öğrencisi, diğer çalışmalarda ise uzman veya doktora (PhD) unvanı olmayan kişiler sorumlu araştırmacı olamaz. Aynı sayfada lisans öğrencilerinin araştırmacı olarak değil, yalnız veri toplama aşamasında katkı sunabileceği ayrıca belirtiliyor.
Pratikte bu, lisans öğrencisinin yaptığı her akademik çalışmanın etik kurul dışı olduğu anlamına gelmez. Tam tersine; çalışma insanlardan veri topluyorsa, anket, görüşme, ölçüm, sağlık verisi veya insan biyolojik materyali içeriyorsa etik değerlendirme gerekebilir. Fakat başvurunun sorumlu araştırmacı üzerinden yürütülmesi gerekir.
Sosyal ve beşeri bilimlerde durum aynı mı?
Hacettepe’de tek bir etik kurul yok. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu, Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulu ve diğer kurullar farklı kapsam ve başvuru kurallarına sahip.
Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulunun çalışma esaslarında başvurunun sorumlu araştırmacı tarafından veya sorumlu araştırmacının görev yaptığı birimin en üst amiri aracılığıyla EBYS üzerinden gönderileceği düzenleniyor. Ancak yayımlanan bu esaslarda, lisans öğrencisinin kendi başına sorumlu araştırmacı olarak başvurabileceğini açıkça doğrulayan bir hüküm yer almıyor.
Bu yüzden lisans öğrencisi için en güvenli yol şudur:
- Çalışmanın hangi etik kurulun kapsamına girdiğini belirleyin.
- Danışmanınızla araştırma ekibindeki sorumlu araştırmacının kim olacağını netleştirin.
- İlgili kurulun güncel başvuru formunu ve duyurularını kullanın.
- Etik onay gerekiyorsa veri toplamaya onaydan önce başlamayın.
Veri toplamaya başladıktan sonra etik kurul başvurusu yapılabilir mi?
Bu nokta özellikle önemli. Hacettepe Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulu, başvurudan önce uygulamaya konulmuş veya verisi toplanmaya başlanmış çalışmalar için geriye dönük etik onay vermediğini belirtiyor. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu çalışma esaslarında da başvurudan önce verisi toplanmaya başlanmış çalışmaların değerlendirmeye alınmayacağı yazıyor.
Yani “önce anketi yapayım, etik izni sonra tamamlarım” yaklaşımı ciddi bir sorun çıkarabilir. Etik onayın gerekli olup olmadığını veri toplamadan önce netleştirmek gerekir.
Ders ödevi için de etik kurul gerekir mi?
Her ders ödevi otomatik olarak etik kurul başvurusu gerektirmez. Etik değerlendirme ihtiyacı; araştırmanın amacı, veri kaynağı, katılımcılar, kullanılan yöntem ve sonuçların nasıl kullanılacağı gibi unsurlara göre değişebilir. Bu nedenle yalnız “bu bir lisans dersi” veya “bu bir bitirme projesi” diyerek karar verilmemelidir.
Özellikle gerçek kişilerden anket, görüşme, gözlem, sağlık verisi veya başka kişisel veri toplanacaksa çalışmanın kapsamını danışmanla birlikte ilgili etik kurul kurallarına göre kontrol etmek gerekir.
Başvuru, veri toplama ve teslim tarihlerini aynı akademik plan içinde görmek istiyorsanız gerekli.tr üzerinden döneminizdeki önemli adımları daha düzenli planlayabilirsiniz; etik kurulun resmî başvuru ve onay süreci ise ilgili Hacettepe birimi üzerinden yürür.
Kaynaklar: Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulu – SSS · Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu – Çalışma Esasları