Lisans Öğrencisi Etik Kurul Başvurusunda Yürütücü Olabilir mi?
Hacettepe'de lisans öğrencisinin etik kurul başvurusunda sorumlu araştırmacı veya yürütücü olup olamayacağını kurul türlerine göre öğrenin.
Hacettepe'de bunun tek bir üniversite-geneli cevabı yok; başvurulan etik kurulun türüne göre kural değişiyor.
En net kural Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulunda bulunuyor. Kurulun güncel Sıkça Sorulan Sorular sayfasına göre tez çalışmalarında tez öğrencileri, diğer çalışmalarda ise uzman veya doktora (PhD) unvanı olmayan kişiler sorumlu araştırmacı olamıyor. Buna göre lisans öğrencisi, bu kurul kapsamındaki bir araştırmada sorumlu araştırmacı/yürütücü olarak gösterilemez.
Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulunun yayımlanmış yönergesinde ise sorumlu araştırmacı için Sağlık Bilimleri kurulundaki gibi açık bir “en az uzman/doktora” şartı yer almıyor. Yönerge, başvurunun sorumlu araştırmacı veya sorumlu araştırmacının görevli olduğu birimin en üst amiri tarafından EBYS üzerinden gönderileceğini düzenliyor.
Bu nedenle lisans öğrencisiysen önce çalışmanın hangi etik kurulun kapsamına girdiğini belirlemek gerekiyor.
Sağlık Bilimleri Araştırma Etik Kurulunda durum net
İnsanlarla, insan biyolojik materyalleriyle veya insanlara ait verilerle yapılan ve Sağlık Bakanlığı mevzuatına tabi olmayan sağlık bilimleri araştırmaları bu kurulun kapsamına girebilir.
Kurulun açık kuralı nedeniyle lisans öğrencisinin projeyi akademik olarak tasarlaması veya araştırma ekibinde yer alması, onu otomatik olarak “sorumlu araştırmacı” yapmaz. Böyle bir çalışmada uygun nitelikleri taşıyan bir akademisyen veya araştırmacının sorumlu araştırmacı olarak yer alması gerekir.
Bu ayrım özellikle öğrenci projelerinde önemlidir: projeyi fiilen yapan kişi ile etik kurul dosyasında hukuken/idari olarak sorumluluğu üstlenen kişi aynı olmak zorunda değildir.
Sosyal ve Beşeri Bilimler araştırmalarında neden doğrudan “evet” demek doğru değil?
Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu; anket, görüşme, ölçek, tıbbi olmayan gözlem, dosya/veri kaynağı taraması ve benzeri sosyal-beşeri araştırmaları değerlendiriyor.
Yayımlanmış yönergede sorumlu araştırmacı kavramı kullanılıyor fakat lisans öğrencisinin bu rolü üstlenmesini açıkça yasaklayan, Sağlık Bilimleri kurulundakiyle aynı nitelikte bir unvan şartı görünmüyor. Buna rağmen başvuruların dekanlık, enstitü veya yüksekokul müdürlüğü üzerinden EBYS ile iletilmesi ve güncel başvuru formunun kullanılması gerekiyor.
Dolayısıyla sosyal veya beşeri bilimler alanında bir lisans projesi yapıyorsan, öğrenciyi doğrudan sorumlu araştırmacı olarak yazmadan önce güncel başvuru formunu ve kurul sekreteryasının uygulamasını kontrol etmek en güvenli yaklaşım.
Kurul sekreteryasının güncel iletişim adresi sosbesbilek@hacettepe.edu.tr olarak yayımlanıyor.
Bitirme projesinde etik kurul gerekiyorsa ne yapılmalı?
Önce araştırmanın veri toplama biçimini danışmanınla netleştir:
- İnsan katılımcılara anket veya görüşme mi yapılacak?
- Sağlık verisi ya da hasta örneklemi var mı?
- Sadece açık ve anonim ikincil veri mi kullanılacak?
- Deneysel müdahale var mı?
Etik kurul seçimi araştırmanın adına değil, yöntemine göre değişebilir. Yanlış kurula başvurmak zaman kaybettirebilir.
Ayrıca etik kurul onayı gerektiren bir çalışmada veri toplamaya başvurudan önce başlamamak gerekir. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu yönergesi, başvurudan önce uygulamaya konulmuş veya verisi toplanmaya başlanmış çalışmalar için geçmişe dönük etik kurul onayı verilmediğini açıkça belirtiyor.
Kaynaklar: