Anket Yapmak İçin Etik Kurul Gerekir mi?
Hacettepe'de anket, ölçek ve çevrimiçi veri toplama çalışmalarında etik kurulun ne zaman gündeme geldiğini ve başvuru zamanlamasını öğrenin.
Bir anketi tez, makale, bilimsel proje veya araştırma kapsamında veri toplamak için kullanacaksanız etik kurul konusu baştan değerlendirilmelidir. Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi; yüz yüze, çevrimiçi, telefon veya bilgisayar ortamında anket, ölçek ve benzeri araçlarla yapılan sosyal ve beşerî bilimler araştırmalarını kurulun kapsamına alıyor.
Bu nedenle “Google Forms'ta birkaç soru hazırladım, etik kurul gerekmez” diye düşünmek doğru değildir. Belirleyici olan formun hangi araçla hazırlandığı değil, verinin araştırma amacıyla insanlardan toplanıp toplanmadığıdır.
Her anket etik kurul başvurusu anlamına gelir mi?
Hayır. Ders içi hızlı yoklama, etkinlik memnuniyet formu veya yalnızca organizasyon amacıyla kullanılan bir kayıt formu ile akademik araştırma aynı şey değildir.
Ancak şu durumlardan biri varsa etik değerlendirme ihtimali belirgin şekilde yükselir:
- sonuçlar tez, makale, bildiri veya proje çıktısında kullanılacaksa,
- katılımcıların görüş, davranış, tutum veya özellikleri araştırılıyorsa,
- ölçek, görüşme veya odak grup gibi bilimsel veri toplama araçları kullanılıyorsa,
- öğrencilerden kişisel ya da hassas nitelikte bilgi toplanıyorsa,
- veriler daha sonra analiz edilerek akademik bir sonuca dönüştürülecekse.
Sağlık alanındaki çalışmalar için ise aynı kurul yerine araştırmanın niteliğine göre başka bir Hacettepe etik kurulunun yetkili olması mümkündür. Hacettepe'nin araştırma etik kurulları farklı çalışma türleri için ayrı ayrı yapılandırılmıştır.
Etik kurul başvurusu ne zaman yapılmalı?
En kritik nokta budur: veri toplamaya başlamadan önce.
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi, başvurudan önce uygulamaya konulmuş ve verisi toplanmaya başlanmış çalışmaların değerlendirmeye alınmayacağını; geriye dönük etik kurul onayı verilmeyeceğini açıkça belirtiyor.
Yani önce anketi yayımlayıp yanıt toplamaya başlamak, ardından “gerekirse etik kurul alırım” yaklaşımı risklidir.
Pratik sıra şu şekilde olmalıdır:
- Araştırma sorusunu ve hedef kitlenizi netleştirin.
- Anketin son hâlini danışmanınızla kontrol edin.
- Hangi etik kurulun yetkili olduğunu belirleyin.
- Gerekli başvuru ve onam belgelerini hazırlayın.
- Etik değerlendirme tamamlandıktan sonra veri toplamaya başlayın.
Sadece anonim veri toplarsam etik kurul gerekmeyebilir mi?
Anonimlik önemli bir etik ve veri güvenliği tedbiridir fakat tek başına etik kurul gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Araştırma hâlâ insan katılımcılardan veri toplayan bir bilimsel çalışma olabilir.
Buna karşılık anonimleştirme; gereksiz ad-soyad, öğrenci numarası, telefon veya e-posta toplamamak açısından iyi bir uygulamadır. Öğrencinin kimliğini bilmenize gerçekten gerek yoksa bu alanları forma eklememek hem etik hem de kişisel veri açısından daha güvenlidir.
Kararsızsanız ne yapmalısınız?
Araştırmanın kapsamı gri alandaysa en güvenli yol, anketi yayımlamadan önce danışmanınız ve ilgili etik kurul ile netleştirmektir. Özellikle bitirme projesi, lisansüstü tez ve yayın hedeflenen araştırmalarda bu kontrolü veri toplamaya başlamadan yapmak önemlidir.
Kaynaklar: