Ödevde İnternetten Bulunan Görsel Nasıl Kaynak Gösterilir?
İnternetten aldığınız fotoğraf, grafik veya illüstrasyonu ödevde nasıl kaynak göstereceğinizi; lisans, şekil açıklaması ve kaynakça ayrımını öğrenin.
İnternetten bulduğunuz bir görseli ödeve eklerken yalnızca altına web sitesi adresini yazmak çoğu durumda yeterli değildir. En azından görselin üreticisini, görselin adını veya kısa tanımını, kaynağını, mümkünse tarihini ve kullanılan lisansı belirtmek gerekir. Üniversiteniz veya dersiniz APA, MLA, Chicago gibi belirli bir atıf sistemi istiyorsa biçimi ayrıca o sisteme uydurmalısınız.
Bundan daha önemli bir ayrım var: kaynak göstermek, görseli kullanma izni aldığınız anlamına gelmez. Bir görselin kime ait olduğunu doğru yazabilirsiniz ama eser hâlâ telif koruması altında olabilir. Bu nedenle iki soruyu ayrı çözün:
- Bu görseli kullanmama izin var mı?
- Kullanıyorsam kaynağını nasıl göstereceğim?
Önce görselin kullanım koşulunu kontrol edin
Google Görseller, Pinterest veya sosyal medya birer görsel kaynağı değil, çoğu zaman görseli bulduğunuz aracıdır. Mümkünse görselin ilk yayımlandığı sayfaya gidin ve şu bilgileri arayın:
- sanatçı, fotoğrafçı veya kurum adı,
- görselin başlığı,
- yayın tarihi,
- lisans bilgisi,
- özgün sayfanın bağlantısı.
Creative Commons lisanslı bir görsel kullanıyorsanız lisansın şartlarını okuyun. Creative Commons'ın tüm temel lisanslarında eser sahibine atıf gerekir; bazı lisanslar ticari kullanımı, bazıları değişiklik yapmayı, bazıları ise yeni çalışmanın aynı lisansla paylaşılmasını ayrıca sınırlar.
Örneğin CC BY 4.0 lisansı, uygun atıf verilmesi, lisansa bağlantı sağlanması ve görsel değiştirildiyse bunun belirtilmesi koşuluyla paylaşmaya ve uyarlamaya izin verir.
Görselin sayfasında “all rights reserved” yazıyorsa veya kullanım izni hiç belirtilmemişse, “kaynakça yazdım” diyerek otomatik olarak serbestçe kullanabileceğinizi varsaymayın. Özellikle ödevin daha sonra açık bir web sitesinde, tezde, makalede veya sunum kaydında yayımlanacak olması kullanım bağlamını değiştirebilir. Emin değilseniz kendi ürettiğiniz, kamu malı olan veya açık lisanslı bir alternatif seçmek daha güvenlidir.
Ödev içinde görselin altına ne yazılır?
Dersin belirli bir yazım kuralı yoksa pratik bir açıklama şu bilgileri taşıyabilir:
Şekil 1. Ankara Kalesi'nin görünümü. Fotoğraf: Ayşe Yılmaz, 2024. Kaynak: Wikimedia Commons. CC BY 4.0.
Çevrimiçi ödevde başlık, kaynak ve lisans uygun yerlere bağlantı olarak verilebilir. Basılı ödevde ise URL'yi kaynakçada göstermek daha temiz olabilir.
Görseli kırptıysanız, üzerine işaret eklediyseniz, renkleri değiştirdiyseniz veya bir grafiği yeniden çizdiyseniz bunu da belirtmek iyi bir uygulamadır:
Not: Kaynak görselden kırpılarak uyarlanmıştır.
Bu küçük not özellikle açık lisanslı içeriklerde önemlidir; bazı lisanslar yapılan değişikliğin belirtilmesini açıkça ister.
Kaynakçada nasıl yazılır?
Kesin biçim kullandığınız stile göre değişir. APA benzeri bir yapıda çevrimiçi fotoğraf için genel mantık şöyledir:
Soyadı, A. (Yıl). Görselin başlığı [Fotoğraf]. Site adı. URL
Tarih yoksa kullandığınız stilin tarihsiz eser kuralını uygulayın. Eserin gerçek bir başlığı yoksa kısa ve açıklayıcı bir tanım gerekebilir.
Örneğin kaynakça mantığı şu olabilir:
Yılmaz, A. (2024). Ankara Kalesi gün batımında [Fotoğraf]. Wikimedia Commons. https://...
Ancak öğretim elemanı APA 7, IEEE veya başka bir sistem istemişse bu örneği birebir kopyalamak yerine o sistemin görsel/eser örneğini takip edin.
Google Görseller'i kaynak olarak yazmak neden sorunlu?
“Kaynak: Google Görseller” demek, bir kitabı “Kaynak: Google” diye göstermek gibidir. Google çoğu durumda içeriğin sahibi değildir; sizi başka bir siteye yönlendirir.
Doğru sıra şöyledir:
- Görsele tıklayın.
- Özgün sayfayı açın.
- Eser sahibini ve lisansı bulun.
- Atfı özgün kaynağa yapın.
Aynı durum Pinterest, X, Instagram ve görsel toplayan bloglar için de geçerlidir. Görsel başka bir hesaptan yeniden paylaşılmışsa mümkün olduğunca ilk kaynağı bulun.
Grafik veya tablo ekran görüntüsü aldıysam ne değişir?
Bir makaledeki grafiğin ekran görüntüsünü almak, kaynağın yalnız makalenin URL'si olduğu anlamına gelmez. Grafiğin hangi çalışmadan geldiğini belirtin; mümkünse yazar, yıl ve makale/rapor adını kaynakçada gösterin.
Grafiği verilerden kendiniz yeniden oluşturduysanız bunu da ayırın. Örneğin:
Şekil 2. Öğrenci sayısının yıllara göre değişimi. TÜİK verilerinden yazar tarafından oluşturulmuştur.
Bu ifade, görsel tasarımın size ait olduğunu ama verinin başka bir kaynaktan geldiğini açık eder.
En güvenli kısa kontrol
Görseli ödeve koymadan önce kendinize dört soru sorun:
- Görselin gerçek kaynağını buldum mu?
- Kullanımına izin veren lisans veya başka bir gerekçe var mı?
- Görselin hemen altında yeterli açıklama var mı?
- Kaynakçada dersin istediği stile uygun tam kayıt bulunuyor mu?
Bu dördü tamamsa yalnız “internetten görsel aldım” düzeyindeki belirsizlik büyük ölçüde ortadan kalkar.
Kaynaklar: Creative Commons – Reusing CC-Licensed Content · Creative Commons – CC BY 4.0 · APA Style – Artwork References