Creative Commons Lisansları Öğrenci Ödevlerinde Nasıl Kullanılır?
CC BY, BY-SA, NC ve ND gibi Creative Commons lisanslarını ödev, sunum ve projelerde nasıl okuyacağınızı ve doğru atıf vereceğinizi öğrenin.
Bir görselin, videonun veya metnin internette ücretsiz bulunması onu otomatik olarak ödevinizde istediğiniz şekilde kullanabileceğiniz anlamına gelmez. Creative Commons (CC) lisansı, eser sahibinin hangi kullanımlara önceden izin verdiğini gösterir.
Ödevde yapmanız gereken iki şey vardır: önce lisansın sizin yapmak istediğiniz kullanıma izin verip vermediğini kontrol etmek, sonra uygun biçimde kaynak/atıf vermek.
Önce lisansın üzerindeki harfleri okuyun
Creative Commons'ın güncel sisteminde en sık karşılaşacağınız işaretler şunlardır:
| İşaret | Anlamı | Ödev açısından pratik sonucu |
|---|---|---|
| BY | Atıf | Eser sahibini belirtmeniz gerekir. |
| SA | Aynı lisansla paylaş | Bir uyarlama yayımlıyorsanız türetilmiş çalışmayı aynı/uyumlu lisansla paylaşmanız gerekebilir. |
| NC | Ticari olmayan kullanım | Kullanım ticari amaç taşımamalıdır. |
| ND | Türetilemez | Uyarlanmış/değiştirilmiş sürümün paylaşılmasına izin verilmez. |
| CC0 | Kamuya sunma aracı | CC0 ile sunulan materyal koşulsuz biçimde yeniden kullanılabilir; yine de akademik kaynak gösterme kuralları ayrı bir konudur. |
Altı ana CC lisansı bu koşulların farklı kombinasyonlarından oluşur: CC BY, BY-SA, BY-NC, BY-NC-SA, BY-ND ve BY-NC-ND.
“Ödev ticari değil, o hâlde her şeyi kullanabilirim” doğru değil
Bir ders ödevinin çoğu durumda ticari amaç taşımaması, yalnızca NC koşulu açısından yardımcı olabilir. Lisansın başka koşulları yine geçerlidir.
Örneğin:
- CC BY-NC bir fotoğrafı ticari olmayan sunumda kullanabilirsiniz ancak atıf vermelisiniz.
- CC BY-ND bir görseli olduğu gibi kullanmak mümkün olabilir; fakat görsel üzerinde yaratıcı değişiklik yapıp değiştirilmiş sürümü paylaşmak ND koşuluyla çelişebilir.
- CC BY-SA bir eserden uyarlama üretip bunu yayımlıyorsanız ShareAlike yükümlülüğünü ayrıca düşünmeniz gerekir.
Bu yüzden yalnız “Creative Commons” logosunu görmek yetmez; tam lisans adını ve sürümünü kontrol edin.
En güvenli atıf yöntemi: TASL
Creative Commons, yeniden kullanılan içeriklerde pratik olarak TASL yaklaşımını öneriyor:
- T – Title: eserin adı,
- A – Author: eser sahibi/üretici,
- S – Source: eserin bulunduğu özgün kaynak,
- L – License: lisansın adı ve bağlantısı.
Örneğin sunumunuzda bir fotoğraf kullanıyorsanız şu yapı yeterince açık olabilir:
“Kampüs Baharı” — Ayşe Yılmaz — örnekfotoğraf.com — CC BY 4.0
Dijital ödevde mümkünse eserin kaynağına ve lisansa bağlantı verin. Yazarın belirttiği özel bir atıf biçimi varsa onu da dikkate alın.
Creative Commons'ın kendi rehberi, yalnızca “Fotoğraf: Creative Commons” yazmanın doğru atıf olmadığını özellikle vurguluyor. Creative Commons çoğu durumda eserin sahibi değil, lisans sistemini sağlayan kuruluştur.
Görseli kırptıysam veya üzerine yazı eklediysem ne olur?
Her değişiklik aynı düzeyde “uyarlama” sayılmaz. Basit teknik düzenlemeler ile eserin anlamını veya yaratıcı ifadesini değiştiren müdahaleler arasında fark olabilir.
Ancak öğrenci açısından güvenli yaklaşım şudur:
- kullandığınız lisansın ND içerip içermediğine bakın,
- değişiklik yaptıysanız atıfta bunu kısaca belirtin,
- lisansın uyarlamalara izin vermediği durumda değiştirilmiş sürümü paylaşmadan önce izin gerekip gerekmediğini değerlendirin.
Creative Commons'ın atıf rehberi, değiştirilmiş bir eser kullanıldığında değişikliğin belirtilmesini iyi uygulama olarak gösteriyor.
CC lisansı intihal kurallarını ortadan kaldırmaz
Bu ayrım öğrenciler için önemlidir: telif izni ile akademik atıf aynı şey değildir.
Bir eser CC0 ile sunulmuş olsa ve telif bakımından kaynak gösterme zorunluluğu bulunmasa bile, başkasının fikrini, metnini, veri setini veya görsel üretimini kendi üretiminizmiş gibi göstermek akademik etik açısından sorun yaratabilir.
Tersinden bakarsak, kaynakça vermek de otomatik olarak telif izni yaratmaz. Bir görseli “kaynak gösterdim” diyerek lisans koşullarını aşacak biçimde kullanamazsınız.
Ödevinizde şu iki soruyu ayrı ayrı sorun:
Telif/lisans: Bunu kullanmama izin var mı?
Akademik etik: Bunu kimden aldığımı yeterince açık gösteriyor muyum?
Lisans bilgisini nerede kontrol etmeliyim?
Görseli Google Görseller'de veya başka bir arama motorunda bulmanız, lisansın kaynağı değildir. Mümkünse özgün paylaşım sayfasına gidin ve lisans bilgisini orada kontrol edin.
Ayrıca şu ayrıntıları da saklamak iyi olur:
- eserin kaynak bağlantısı,
- lisans adı ve sürümü,
- eriştiğiniz tarih,
- eser sahibinin adı,
- gerekiyorsa lisans bilgisinin ekran görüntüsü.
İçerik daha sonra silinir veya lisans bilgisi değişirse, ödevi hazırladığınız sırada hangi bilgiye dayanarak kullandığınızı gösterebilirsiniz.
Kısa karar örnekleri
Sunumda CC BY fotoğraf kullanacağım: Kullanabilirsiniz; uygun atıf verin.
CC BY-NC görseli ders sunumuna koyacağım: Kullanım gerçekten ticari değilse NC açısından genellikle uyumludur; yine de BY atfı gerekir.
CC BY-ND infografiğin renklerini ve içeriğini değiştirip paylaşacağım: ND nedeniyle dikkat edin; değiştirilmiş sürümün paylaşılması lisansın izin verdiği alanın dışında olabilir.
CC0 görsel kullanacağım: CC0 yeniden kullanım için geniş serbestlik sağlar; fakat akademik çalışmada görselin nereden geldiğini belirtmek yine iyi ve çoğu zaman gerekli akademik pratiktir.