Tezden Bir Şekli Sunumda Kullanmak İçin İzin Gerekir mi?

Her tez görseli için otomatik olarak izin almak gerekmez; ancak “kaynağı yazdım, artık serbestçe kullanabilirim” yaklaşımı da doğru değildir. İzin gerekip gerekmediği; görselin kime ait olduğuna, nerede yayımlandığına, hangi lisansla sunulduğuna, sunumun niteliğine ve görseli ne ölçüde kullandığınıza bağlıdır.

Türkiye'de Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun bilimsel alıntılara ilişkin 35. maddesi, alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin amacın gerektirdiği ölçüde bilimsel eserlerde kullanılmasına; ayrıca alenileşmiş güzel sanat eserlerinin bilimsel konferans veya derslerde konuyu açıklamak amacıyla gösterilmesine belirli koşullarla imkân tanır. Alıntının belli olması ve bilimsel eserlerde eser, eser sahibi ve alınan yerin belirtilmesi gerekir.

Bu nedenle bir tezden tek bir şekli, konuyu açıklamak için bir ders veya bilimsel sunumda kaynak göstererek kullanmak bazı durumlarda izin gerektirmeyen bir alıntı kapsamında olabilir. Fakat bu sonuç her kullanım için geçerli değildir.

Önce şeklin gerçek kaynağını bulun

Tezde gördüğünüz şeklin hemen altında başka bir makaleye, kitaba veya kuruma atıf varsa görsel büyük ihtimalle tez yazarının özgün üretimi değildir. Bu durumda izin veya lisans değerlendirmesini yalnız teze bakarak yapmayın; şeklin ilk yayımlandığı kaynağa kadar gidin.

Örneğin:

• Tez yazarı şekli kendisi hazırlamış olabilir.
• Şekil başka bir makaleden aynen alınmış olabilir.
• Başka bir kaynaktaki veri kullanılarak yeniden çizilmiş olabilir.
• Şekil Creative Commons gibi açık bir lisansla yayımlanmış olabilir.
• Tez yazarı görseli üretmiş olsa bile aynı görselin yayımlandığı makalede yayıncıya belirli haklar verilmiş olabilir.

Dolayısıyla “tez YÖK Tez Merkezi'nde açık” olması, içindeki her görselin sınırsız yeniden kullanımına izin verildiği anlamına gelmez.

Hangi durumda izin istemek daha güvenli?

Aşağıdaki durumlarda lisansı veya hak sahibinin izin koşullarını ayrıca kontrol etmek gerekir:

• Şekli bilimsel açıklama için sınırlı bir alıntı olmaktan çıkarıp sunumun ana görseli olarak kullanıyorsanız,
• aynı eserden çok sayıda şekil alıyorsanız,
• sunum ticari, reklam veya tanıtım amacı taşıyorsa,
• slaytları herkese açık biçimde internette yayımlayacaksanız,
• görseli değiştiriyor, uyarlıyor veya üzerine yeni öğeler ekliyorsanız,
• yayıncı sayfasında yeniden kullanım için açık bir izin sistemi veya özel koşullar belirtilmişse.

Özellikle konferans slaytının daha sonra YouTube'a, kurumsal bir web sitesine veya herkese açık bir sunum arşivine yüklenmesi, yalnız salonda gösterilen bir ders sunumundan daha geniş bir kullanım yaratır. Bu nedenle ilk kullanım ile sonradan çevrim içi paylaşımı ayrı değerlendirmek faydalıdır.

Creative Commons lisansı varsa ne değişir?

Görselin yanında örneğin CC BY 4.0 yazıyorsa lisans koşullarına uyarak izin istemeden paylaşım ve uyarlama mümkün olabilir. CC BY 4.0'ın temel şartı uygun atıf vermektir; değişiklik yaptıysanız bunu da belirtmeniz gerekir.

Ancak bütün Creative Commons lisansları aynı değildir. NC ticari kullanıma, ND ise değiştirilmiş sürümün paylaşılmasına sınırlama getirir. Lisans simgesini görmekle yetinmeyip hangi CC lisansı olduğunu kontrol edin.

Slaytta kaynak nasıl gösterilebilir?

Görselin altına kısa ama izlenebilir bir atıf koymak çoğu sunum için pratiktir:

Kaynak: Yazar Soyadı, yıl, tez/makale adı, Şekil X, sayfa Y.

DOI veya bağlantı çok uzunsa slaytta kısa kaynak kullanıp sunumun sonundaki kaynakçada tam künyeyi verebilirsiniz. Şekli değiştirdiyseniz “uyarlanmıştır”, veriden kendiniz yeniden çizdiyseniz “verilerden yeniden oluşturulmuştur” gibi bir ifade kullanın.

En önemli ayrım şudur: atıf vermek akademik dürüstlük yükümlülüğünü karşılar; telif bakımından gerekli iznin yerini her durumda tutmaz. Önce kullanımın yasal istisna veya lisans kapsamında olup olmadığına bakmak gerekir.

Kaynaklar: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü – Genel Sorular · Creative Commons – CC BY 4.0