Araştırmada Ses Kaydı Almak İçin Ayrıca Onam Gerekir mi?
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu, ses kaydının gönüllü katılım formunda açıkça belirtilmesini ister. Ayrı form gerekip gerekmediği ve sonradan kayıt ekleme süreci.
Evet. Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulunun başvuru kurallarına göre araştırmada görüntü ve/veya ses kaydı yapılacaksa bunun Gönüllü Katılım Formunda mutlaka belirtilmesi gerekir.
Buradaki “ayrıca onam” ifadesini doğru anlamak önemli: Kurulun yayımladığı belgede ses kaydı için mutlaka ayrı bir bağımsız form imzalatılması gerektiği yazmıyor. Ancak katılımcının araştırmaya genel olarak katılmayı kabul etmesiyle ses kaydı izninin otomatik olarak verilmiş sayılması da doğru değil. Katılımcı, kaydın alınacağını açıkça bilmelidir ve gönüllü katılım/onam süreci bu kayıt işlemini kapsamalıdır.
Gönüllü Katılım Formunda ne açık olmalı?
Ses kaydı alınacaksa form yalnızca “görüşmeye katılmayı kabul ediyorum” seviyesinde kalmamalıdır. Katılımcının karar verebilmesi için en azından şu konuların açık olması iyi bir uygulamadır:
- görüşmenin ses kaydına alınacağı,
- kaydın hangi araştırma amacıyla kullanılacağı,
- kimlerin kayda erişebileceği,
- kaydın nasıl saklanacağı,
- kimlik bilgilerinin nasıl korunacağı,
- mümkünse kaydın ne zaman silineceği veya anonimleştirileceği.
Çalışmanızın niteliğine göre bunların bir kısmı başvuru formunda ve veri güvenliği açıklamalarında da ayrıntılandırılabilir.
Ses kaydı için ayrı bir imza kutusu şart mı?
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulunun yayımladığı “Başvuru Dosyası Verirken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar” belgesindeki açık şart, görüntü/ses kaydının Gönüllü Katılım Formunda mutlaka belirtilmesi.
Belge, her araştırmada zorunlu olarak “ses kaydını kabul ediyorum: Evet/Hayır” şeklinde ayrı bir kutu bulunacağını söylemiyor. Bu nedenle formun tasarımı araştırmanın niteliğine göre değişebilir.
Ancak ses kaydının araştırmaya katılımdan ayrılabilir bir tercih olduğu bir tasarımda ayrı bir onay seçeneği kullanmak katılımcının iradesini daha net gösterir. Örneğin kişi görüşmeye katılmayı kabul edip ses kaydını reddedebilecekse, bunun formda ayrı seçilebilir olması mantıklıdır.
Etik kurul onayı aldıktan sonra ses kaydı eklemek istiyorsanız
Başlangıçta etik kurul başvurunuzda ses kaydı yokken daha sonra görüşmeleri kaydetmeye karar verdiyseniz, doğrudan kayıt almaya başlamayın.
Hacettepe Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesinde Etik Kurul izni olmadan araştırma protokolleri üzerinde değişiklik yapılamayacağı açıkça belirtiliyor. Ses kaydının veri toplama yöntemine sonradan eklenmesi, araştırma protokolündeki yöntemi ve katılımcıya verilen bilgiyi değiştirebilir.
Bu durumda güncellenmiş gönüllü katılım metni ve gerekli diğer belgelerle değişikliği etik kurul süreci üzerinden yürütmek gerekir.
Katılımcı ses kaydını kabul etmezse ne olur?
Bu, araştırmanızın onaylı yöntemine bağlıdır. Ses kaydı veri toplamanın vazgeçilmez bir parçasıysa katılımcının kaydı reddetmesi o kişinin çalışmaya dahil edilememesi sonucunu doğurabilir. Ses kaydı olmadan not alınması onaylı alternatif yöntemlerden biriyse görüşme kayıtsız sürdürülebilir.
Önemli olan bu kararı görüşme sırasında doğaçlama vermek değil, etik kurul tarafından onaylanan araştırma planına uygun hareket etmektir.
Kaynaklar:
Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu – Başvuruda Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Etik Kurulu Yönergesi