18 Yaş Altı Katılımcıyla Araştırma Yapmak İçin Hangi İzinler Gerekir?

18 yaş altı katılımcılarla araştırmada tek başına veli/vasi imzası yeterli kabul edilmemelidir. Araştırmanın türüne ve nerede yapılacağına göre genellikle doğru etik kuruldan onay, çocuğun yaşına ve anlayış düzeyine uygun katılım/onam süreci, veli veya vasinin onamı ve araştırmanın yürütüleceği kurumun izni birbirinden ayrı aşamalardır.

Hacettepe’de önce araştırmanızın hangi etik kurulun kapsamına girdiğini belirlemeniz gerekir. Sosyal ve beşerî bilimlerde anket, görüşme, ölçek, gözlem gibi tıbbi olmayan veri toplama çalışmaları ile hasta/klinik/biyolojik örnek içeren sağlık araştırmaları aynı kurul üzerinden değerlendirilmez.

1. Önce doğru etik kurulu belirleyin

Hacettepe’nin etik kurul sistemi birden fazla kurul ve komisyon içeriyor. Araştırmanın yalnız “çocuklarla yapılması” hangi kurula gideceğini tek başına belirlemez; araştırmanın yöntemi, konusu ve veri türü önemlidir.

Örneğin sosyal ve beşerî bilimlerde tıbbi olmayan anket, görüşme, ölçek veya benzeri veri toplama çalışmaları Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırma Etik Kurulu kapsamına girebilir. Tıbbi/klinik araştırmalar ise farklı etik kurulların alanına girer.

Yanlış kurula başvurmak süreci uzatabileceği için veri toplamaya başlamadan önce kurul kapsamını kontrol edin.

2. Çocuk onamı ile veli/vasi onamını aynı şey sanmayın

Hacettepe’nin bazı sağlık bilimleri birimlerinin yayımladığı etik kurul başvuru belgelerinde, 18 yaş altı katılımcı bulunan araştırmalar için çocuk onam formu ile veli/vasi onam formunun ayrı ayrı istendiği açıkça görülüyor.

Bunun pratik anlamı şudur: veli veya vasinin izin vermesi, çocuğun araştırma hakkında yaşına uygun biçimde bilgilendirilmesi ve katılım iradesinin dikkate alınması ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Tam olarak hangi yaş grubunda hangi formun ve hangi ifade düzeyinin kullanılacağı araştırmanın niteliğine ve başvurulan kurulun güncel şablonlarına göre değişebilir. Bu nedenle başka bir fakültenin eski formunu kopyalamak yerine başvuracağınız kurulun güncel form ve yönergelerini kullanın.

3. Okulda araştırma yapacaksanız MEB izni ayrıca gündeme gelir

Katılımcıları bir Millî Eğitim Bakanlığına bağlı okul veya kurum üzerinden toplayacaksanız etik kurul onayı tek başına okulda veri toplama yetkisi vermez.

MEB’in Araştırma Uygulama İzinleri sistemi, Bakanlığa bağlı okul ve kurumlarda yürütülecek araştırmalar için ayrı başvuru süreci öngörüyor. Güncel başvuru belgeleri arasında etik kurul onayı, araştırmaya ilişkin belgeler, gönüllü katılım/onam belgeleri ve gerektiğinde veri toplama aracına ilişkin izinler bulunabiliyor.

Dolayısıyla süreç çoğu zaman şu mantıkla ilerler:

1. Araştırma protokolünü ve veri toplama araçlarını hazırlayın.
2. Hacettepe’de doğru etik kurulun güncel şartlarını kontrol edip etik başvurunuzu tamamlayın.
3. Çocuk katılımcılar için kurulun istediği çocuk onamı ve veli/vasi onam belgelerini hazırlayın.
4. Araştırma okul, hastane, kurum veya başka bir kuruluşta yapılacaksa o kurumun ayrıca istediği araştırma iznini alın.
5. Gerekli izinler tamamlanmadan veri toplamaya başlamayın.

Etik kurul onayı kurum izninin yerine geçer mi?

Hayır. Etik kurul araştırmanın etik açıdan değerlendirilmesiyle ilgilidir; bir okulun, hastanenin veya kurumun kendi ortamında araştırma yapılmasına izin vermesi ayrı bir yetki olabilir. Benzer şekilde kurum izni de etik kurul onayının yerine geçmez.

Özellikle tez veya öğrenci projesinde veri toplama tarihi yaklaşıyorsa bu iki süreci son haftaya bırakmamak önemlidir. Hacettepe’nin bazı kurul yönergelerinde başvurunun veri toplamadan önce yapılması gerektiği açıkça vurgulanır.

Etik kurul, kurum izni ve veri toplama başlangıcını dönem planınızla birlikte gerekli.tr üzerinde düzenli takip etmek, izin gelmeden uygulamaya başlamama sınırını ve tez/proje takviminizi aynı çerçevede görmenizi kolaylaştırabilir.

Kaynaklar:
Hacettepe Üniversitesi – Etik Kurullar ve Komisyonlar
Hacettepe Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Fakültesi – Birim Araştırma Etik Kurulu
MEB – Araştırma Uygulama İzinleri