Ücretsiz Deneme Görevi Çok Uzunsa Öğrenci Ne Yapmalı?
İş başvurusunda verilen ücretsiz deneme görevi saatlerce gerçek iş üretmeye dönüşüyorsa kapsamı netleştir, süre sınırı iste, üretim amaçlı kullanım şartını sor ve gerekirse ücretli deneme talep et.
Bir iş veya staj başvurusunda kısa bir örnek çalışma istenmesi tek başına olağan dışı değildir. Fakat görev saatlerce süren, şirkete doğrudan kullanılabilir iş üreten veya birden fazla revizyon isteyen bir çalışmaya dönüşüyorsa kapsamı sorgulamak gerekir.
En önemli ayrım şu: işe alım sürecindeki örnek görev ile İş Kanunu'ndaki “deneme süresi” aynı şey değildir. İş Kanunu'ndaki deneme süresinde kişi zaten iş ilişkisinin içindedir ve çalıştığı günlerin ücreti ile diğer hakları saklıdır.
Dolayısıyla “ilk iki ay deneme, ücret yok” şeklinde bir çalışma modeli İş Kanunu'ndaki deneme süresinin anlamı değildir.
Ne zaman görev fazla uzamış sayılır?
Kanunda “iş başvurusu ödevi en fazla X saat olabilir” şeklinde genel bir sınır yoktur. Bu yüzden yalnız saate bakmak yerine görevin niteliğini değerlendir.
Şu işaretler arttıkça ücretsiz görev daha sorunlu hâle gelir:
- gerçek bir müşterinin veya devam eden projenin işini çözmen isteniyorsa,
- hazırlanacak çıktı şirket tarafından doğrudan kullanılabilecek durumdaysa,
- birkaç aşama ve sürekli revizyon talep ediliyorsa,
- iç sistemlere girip günlük işe benzer görevler yapman bekleniyorsa,
- belirli saatlerde çevrim içi olman veya yönetici talimatıyla çalışman isteniyorsa,
- farklı adaylardan parçalar alınıp gerçek proje tamamlanıyor izlenimi oluşuyorsa,
- görev için neredeyse bir iş günü veya daha fazla emek gerekiyorsa ancak neden bu kadar kapsamlı olduğu açıklanmıyorsa.
Bunlardan biri tek başına otomatik olarak “hukuka aykırı çalışma” sonucunu doğurmaz. Fakat görev, adayın becerisini ölçmekten çıkıp şirket adına üretim yapmaya yaklaşıyorsa sınır bulanıklaşır.
Görevi reddetmeden önce kapsamı küçültmeyi isteyebilirsin
İyi bir ara yol, “yapmıyorum” demek yerine değerlendirme için hangi kısmın gerçekten gerekli olduğunu sormaktır.
Örneğin:
Bu çalışma için yaklaşık kaç saat ayırmam bekleniyor? Değerlendirme amacıyla 60-90 dakikalık bir kapsam belirleyebilir miyiz? Daha uzun veya üretimde kullanılacak bir çalışma gerekiyorsa ücretli deneme şeklinde ilerlemeyi tercih ederim.
Bu soru hem zaman sınırını netleştirir hem de şirketin niyetini görmeni sağlar.
Gerçek şirket verisi yerine örnek veri iste
Bir tasarım, analiz, içerik veya yazılım görevi veriliyorsa değerlendirme için şirketin gerçek müşterisine ait üretim işi yerine:
- anonimleştirilmiş veri,
- eski ve artık kullanılmayan bir brief,
- kurgusal müşteri,
- küçük bir örnek problem
kullanılması daha sağlıklıdır.
Böylece adayın becerisi yine görülebilir, ancak ücretsiz emeğin gerçek ticari çıktıya dönüşme riski azalır.
Çalışmanın kullanılmasına ilişkin sınırı yazılı sor
Özellikle tasarım, metin, kod, sunum veya pazarlama fikri hazırlıyorsan “bu çalışma yalnız değerlendirme amacıyla mı kullanılacak?” diye sormak faydalıdır.
Görevi gönderirken dosyaya kısa bir not da ekleyebilirsin:
Bu çalışma işe alım değerlendirmesi amacıyla hazırlanmıştır; üretim veya ticari kullanım için ayrıca görüşülmesi gerekir.
Bu not tek başına bütün hukuki sorunları çözmez, ancak çalışmanın hangi amaçla teslim edildiğini kayıt altına alır.
“Deneme süresi ücretsiz” deniyorsa dikkat
4857 sayılı İş Kanunu'na göre iş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmesi ve işverenin ücret ödemesi üzerine kurulur. Kanunun 15. maddesi deneme kaydı konulan iş sözleşmelerinde deneme süresinin genel olarak en fazla iki ay olabileceğini; bu sürede çalışılan günlerin ücret ve diğer haklarının saklı olduğunu açıkça belirtir.
Bu nedenle işe fiilen başladıysan, işverenin talimatıyla düzenli iş yapıyorsan ve karşılığında “denemedesin” denilerek ücret ödenmiyorsa bu durum basit bir aday ödevinden farklıdır.
Yazışmaları, görev tanımlarını, teslim ettiğin dosyaları, çalışma saatlerini ve işverenin çalışmanı kullandığını gösteren kayıtları saklamak ileride hak talebi bakımından önemli olabilir.
Ne zaman görevi bırakmak daha mantıklı?
Şirket kapsamı açıklamıyor, sürekli yeni revizyon ekliyor, çalışmanın gerçek projede kullanılacağını açıkça söylüyor veya ücretli bir alternatif konuşmayı reddediyorsa başvurudan çekilmek makul olabilir.
Özellikle öğrenciyken bir iş başvurusu için günlerce ücretsiz çalışma yapmak, yalnız emeği değil başka staj ve ders fırsatlarını da tüketir. Değerlendirme süreci adayın zamanına da makul ölçüde saygı göstermelidir.