Deneme Süresi Adı Altında Ücretsiz Çalıştırılmak Yasal mı?

Hayır. Bir işverenin “ilk hafta deneme”, “iki gün seni görelim” veya “deneme süresinde maaş yok” diyerek fiilen çalıştırdığı süreyi ücretsiz sayması, deneme süresinin hukuki anlamıyla uyuşmaz.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 15. maddesi deneme kaydı bulunan iş sözleşmesini düzenler ve işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer haklarının saklı olduğunu açıkça belirtir.

Deneme süresi, işverenin ücretsiz işgücü kullanabildiği bir dönem değil; tarafların iş ilişkisini daha kolay sona erdirebildiği bir başlangıç dönemidir.

Deneme süresi neyi değiştirir?

Deneme kaydı varsa süre normalde en fazla iki ay olabilir. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir.

Bu dönem içinde hem işçi hem işveren, iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeden ve deneme süresine özgü olarak ihbar tazminatı doğmadan sona erdirebilir.

Ancak bu kolay fesih imkânı şu anlama gelmez:

• çalışılan günlere ücret ödenmemesi,
• sigortasız çalıştırma,
• fazla çalışma veya diğer doğmuş işçilik haklarının yok sayılması.

İşçi gerçekten çalışıyorsa, “deneme” kelimesi ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

“Sadece birkaç saat denedik” denirse ne olur?

Burada asıl ayrım, kişinin gerçekten iş görüp görmediğidir.

Bir görüşme kapsamında çok kısa bir beceri gösterimi ile normal çalışan gibi iş üretmek aynı şey değildir. Örneğin işverenin yeteneği görmek için sınırlı bir uygulama istemesi ile vardiyaya girmeniz, müşteriye hizmet vermeniz, sipariş hazırlamanız, kasada çalışmanız veya işletmenin günlük işini yapmanız farklı değerlendirilir.

“Deneme” adı altında işletmenin normal işini yapıyorsanız bunun yalnız iş görüşmesi olduğunu söylemek zorlaşır.

Özellikle öğrencilerin part-time işlerinde “birkaç gün ücretsiz dene, sonra sigortanı başlatırız” ifadesi önemli bir uyarı işaretidir.

SGK ne zaman başlamalı?

4/a kapsamında hizmet akdiyle çalışacak kişiler için işverenin sigortalı işe giriş bildirgesini, genel kural olarak işe başlamadan en az bir gün önce SGK'ya vermesi gerekir. Bazı işkolları ve özel durumlar için kanuni istisnalar bulunmaktadır.

Dolayısıyla “önce bir hafta ücretsiz ve sigortasız deneme, beğenirsek resmi giriş yaparız” yaklaşımı deneme süresi kuralıyla açıklanamaz.

İşe başlamadan önce e-Devlet üzerinden 4A işe giriş kaydınızı kontrol etmek, özellikle kısa süreli ve part-time işlerde yararlı olabilir.

Ücret ödenmezse ne yapılabilir?

Öncelikle çalıştığınızı ve hangi tarihlerde çalıştığınızı gösteren kayıtları kaybetmeyin. İş sözleşmesi, vardiya listesi, işyeri yazışmaları, mesajlar, e-postalar, giriş-çıkış kayıtları ve ücret konuşmaları daha sonra önemli olabilir.

İşverenden çalışılan günlere ilişkin ücretin ve sigorta bildiriminin yazılı olarak düzeltilmesini istemek çoğu durumda ilk adımdır.

Sorun çözülmezse uyuşmazlığın niteliğine göre ALO 170, Sosyal Güvenlik Kurumu veya işçilik alacağı için zorunlu arabuluculuk süreci gündeme gelebilir. Hangi yolun uygun olduğu, sorun yalnız sigortasız çalışma mı yoksa aynı zamanda ücret alacağı mı olduğuna göre değişir.

Özellikle yüksek tutarlı alacak, uzun süreli sigortasız çalışma veya baskı/tehdit gibi ek sorunlar varsa bireysel hukuki destek almak daha güvenli olur.

İş ilanında “ücretsiz deneme” yazıyorsa?

Bu ifade işe başlamadan önce açıklığa kavuşturulmalıdır. “Deneme süresi” ile “ücretsiz çalışma”nın aynı şey olmadığını söyleyip ücret, SGK başlangıcı ve çalışma saatlerini yazılı olarak sorun.

İşveren bu konuları netleştirmiyor veya “sigorta sonra”, “önce performansını görelim” diyorsa, işe başlamadan önce riski değerlendirmek sonradan ücret ve sigorta kaydı peşinde koşmaktan daha kolaydır.

Kaynaklar: TBMM – 4857 sayılı İş Kanunu, Madde 15 · SGK – İşverenin Yükümlülükleri