Yapay Zeka ile Hazırlanan Sunumda Kaynaklar Nasıl Doğrulanmalı?
AI tarafından üretilen bir sunumdaki kaynakların gerçekten var olup olmadığını, verilen iddiayı destekleyip desteklemediğini ve bibliyografik bilgilerinin doğru olup olmadığını adım adım kontrol edin.
Yapay zekânın verdiği bir kaynak, bibliyografik olarak düzgün göründüğü için doğru kabul edilmemelidir. Sunuma koymadan önce her önemli kaynak için iki ayrı soruyu cevaplamak gerekir:
- Bu kaynak gerçekten var mı?
- Kaynak, slaytta yazdığım iddiayı gerçekten destekliyor mu?
İkinci kontrol en az birincisi kadar önemlidir. AI bazen var olmayan kaynak üretebilir; bazen de gerçek bir makaleyi doğru adla verir fakat makalenin söylemediği bir sonucu ona atfedebilir.
1. Kaynağın gerçekten var olduğunu doğrulayın
Makale için elinizde DOI varsa DOI bağlantısını açın. Başlık, yazar, dergi ve yıl bilgilerini AI'ın verdiği künye ile karşılaştırın.
DOI yoksa:
- makale başlığını tırnak içinde arayın,
- yazar adıyla birlikte arayın,
- Crossref Metadata Search gibi bibliyografik veri tabanlarında kontrol edin,
- gerekiyorsa alanınıza uygun akademik veri tabanında arayın.
Crossref; makale, kitap, veri seti ve başka bilimsel çıktılara ait metadata kayıtlarını aramaya açıyor. DOI özellikle kaynağın kimliğini ve kalıcı bağlantısını kontrol etmek için yararlı olabilir.
Ancak önemli ayrım şu: Bir kaynağın DOI'sinin olması o çalışmanın kaliteli, doğru veya sizin iddianız için uygun olduğunu tek başına kanıtlamaz. DOI bir tanımlayıcıdır; içerik değerlendirmesinin yerine geçmez.
2. Künyedeki her ayrıntının eşleştiğini kontrol edin
AI'ın verdiği kaynak gerçek olsa bile şu ayrıntılardan biri yanlış olabilir:
- makalenin başlığı
- yazar sırası
- yayın yılı
- dergi adı
- cilt/sayı
- sayfa numarası
- DOI
Sunumun sonunda kaynakça verecekseniz bilgiyi AI çıktısından kopyalamak yerine yayıncının sayfası, Crossref kaydı veya kullandığınız akademik veri tabanındaki kayıt üzerinden alın.
3. En kritik adım: Kaynağı açıp iddiayı bulun
Slaytta şu yazıyorsa:
“X uygulaması öğrencilerin başarısını %25 artırır.”
Kaynağın yalnızca X uygulamasından söz etmesi yeterli değildir. Gerçekten bu oranı, bu öğrenci grubunu ve bu sonucu destekleyip desteklemediğine bakmanız gerekir.
Kontrol ederken:
- özet bölümünü okuyun,
- sonuçların hangi örneklemde elde edildiğini görün,
- mümkünse ilgili tablo veya bulguyu bulun,
- korelasyon ile nedensellik arasındaki farkı kontrol edin,
- AI'ın cümleyi gereğinden kesinleştirip kesinleştirmediğine bakın.
Kaynağı açmadan yalnız başlık üzerinden doğrulama yapmak, “gerçek kaynak ama yanlış iddia” hatasını yakalayamaz.
4. Kaynağın türünü iddianın ağırlığıyla eşleştirin
Sunumdaki her bilgi için aynı güçte kaynak gerekmez.
Basit bir tanım için güvenilir bir kurumun açıklaması yeterli olabilir. Buna karşılık sağlık, hukuk, bilimsel etki, istatistik veya tartışmalı bir iddia için mümkün olduğunca birincil çalışma, sistematik derleme, resmî veri veya alanın güçlü akademik kaynakları tercih edilmelidir.
Bir blog yazısının bilimsel makaleye atıf yaptığını görürseniz, mümkünse blogu değil asıl makaleyi açın.
5. Kaynak gerçek olsa bile güncelliğini kontrol edin
Özellikle hızlı değişen konularda eski bir çalışma hâlâ doğru olabilir fakat güncel durumu temsil etmeyebilir.
Şunlara bakın:
- yayın tarihi
- daha yeni bir sürüm veya güncelleme var mı?
- makale düzeltilmiş veya geri çekilmiş mi?
- kullandığınız veri hâlâ güncel mi?
Sunumunuz geçmiş bir dönemi anlatmıyorsa, AI'ın eski bir kaynağı “güncel durum” gibi sunmasına dikkat edin.
Hacettepe öğrencileri kaynak doğrularken hangi araçları kullanabilir?
Hacettepe Üniversitesi Kütüphaneleri 100'den fazla veri tabanına erişim sunduğunu ve e-dergi, e-kitap, e-tez gibi elektronik kaynakların kullanılabildiğini belirtiyor. Kütüphanenin sık kullanılan kaynakları arasında PubMed/MEDLINE, Scopus ve Web of Science gibi akademik tarama araçları da bulunuyor.
Kampüs dışında çalışıyorsanız, Hacettepe mensupları elektronik kaynaklara üniversitenin kampüs dışı erişim sistemi üzerinden ulaşabiliyor.
Bu nedenle AI'ın verdiği bir makaleyi normal web aramasında bulamamanız, kaynağın mutlaka uydurma olduğu anlamına gelmez; önce kütüphane veri tabanlarında da kontrol etmek mantıklıdır.
Sunumu teslim etmeden önce beş maddelik kontrol
Her önemli kaynak için şu mini kontrolü uygulayabilirsiniz:
- [ ] Kaynak gerçekten var.
- [ ] Yazar, başlık, yıl ve DOI/künye bilgileri eşleşiyor.
- [ ] Kaynağı kendim açtım.
- [ ] Slayttaki iddia kaynakta gerçekten destekleniyor.
- [ ] Kaynağın türü ve güncelliği bu iddia için yeterli.
Sunum yönergeniz yapay zekâ kullanımını ayrıca düzenliyorsa, kaynak doğrulamadan bağımsız olarak o kuralları da kontrol edin. Kaynakların doğru olması, AI kullanımının ders politikasına otomatik olarak uygun olduğu anlamına gelmez.
Kaynaklar: