Bitirme Projesinden Makale Çıkarırken Yazar Sırası Nasıl Belirlenir?

Bitirme projesinden makale çıkarırken yazar sırası öğrenci–hoca statüsüne göre otomatik belirlenmez; bilimsel katkıya göre belirlenmelidir. Projeyi ağırlıklı olarak yürüten, analizi yapan ve makalenin yazımında temel sorumluluğu alan öğrenci çoğu durumda ilk yazar olabilir. Ancak bunun kesin ve her alan için değişmez bir kural olduğunu söylemek doğru değildir.

YÖK’ün bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkeleri, araştırmanın tasarlanması, yürütülmesi veya yayına hazırlanmasına katkıda bulunmamış kişilerin yazar listesine eklenmemesi gerektiğini açıkça belirtir. Yani bir öğretim üyesinin yalnızca “danışman” olması kendiliğinden yazarlık hakkı doğurmaz; öğrencinin de bitirme projesini yapmış olması makalenin bütün aşamalarında otomatik olarak tek başına yazarlık hakkı anlamına gelmez.

İlk yazar kim olmalı?

Birçok alanda ilk yazar, çalışmaya en büyük bilimsel ve yazınsal katkıyı veren kişidir.

Hacettepe Üniversitesi Deontoloji/Tıp Etiği ve Tarihi alanında yayımlanan eğitim materyalinde de ilk yazarın çalışmaya en çok katkıda bulunan ve makalenin yazımını gerçekleştiren kişi olması gerektiği; diğer yazarların da katkı derecesine göre sıralanması gerektiği vurgulanır.

Bitirme projesi örneğinde öğrenci:

• araştırma sorusunun geliştirilmesine,
• veri toplama veya deney sürecine,
• analizlere,
• sonuçların yorumlanmasına,
• makalenin ilk taslağının yazılmasına

esas katkıyı verdiyse, öğrencinin ilk yazar olması güçlü ve doğal bir seçenektir.

Ancak danışman araştırmanın tasarımında çok büyük rol aldıysa, yöntemi geliştirdiyse, analizi önemli ölçüde yönettiyse ve makalenin yazımına ciddi katkı verdiyse yazar sırası katkıların toplamına göre birlikte değerlendirilmelidir.

Danışman hoca otomatik olarak yazar olur mu?

Hayır. Akademik unvan, bölüm başkanlığı veya danışmanlık görevi tek başına yazarlık için yeterli değildir.

YÖK etik ilkeleri, çalışmaya katkıda bulunmayan kişilerin yazar olarak gösterilemeyeceğini belirtir. Uluslararası alanda yaygın kullanılan ICMJE ölçütleri de yazarlığı yalnız “genel danışmanlık” veya “süpervizyon” ile eşitlemez.

ICMJE’ye göre bir kişinin yazar olabilmesi için öz olarak:

• çalışmanın tasarımına, verisine veya yorumuna anlamlı katkı sağlaması,
• makalenin yazılması ya da önemli bilimsel içeriğinin eleştirel gözden geçirilmesine katılması,
• yayımlanacak son hâli onaylaması,
• çalışmanın doğruluğu ve bütünlüğü konusunda sorumluluk alması

beklenir.

ICMJE sağlık ve biyomedikal yayınlar için geliştirilmiş bir standarttır; bütün disiplinlerde bağlayıcı tek kural değildir. Yine de “yazarlık = katkı + sorumluluk” ayrımını anlamak için güçlü bir referanstır.

Öğrenci otomatik olarak ilk yazar mı?

O da otomatik değildir.

Bitirme projesi öğrencinin çalışması olsa bile makaleye dönüşüm aşamasında proje genişletilebilir, yeni veri toplanabilir, analiz yeniden kurulabilir veya makalenin yazımı başka araştırmacılar tarafından ciddi biçimde geliştirilebilir. Bu durumda yazar sırası projenin ilk hâline değil, yayınlanan makaleye yapılan toplam katkıya göre yeniden değerlendirilebilir.

Öte yandan proje büyük ölçüde öğrencinin emeğine dayanıyor ve öğrenci makaleyi de esas olarak kendisi hazırlıyorsa, sırf akademik kıdem nedeniyle danışmanın ilk yazar yapılması etik açıdan savunulabilir bir yaklaşım değildir.

Yazar sırasını ne zaman konuşmak gerekir?

En iyi zaman makale bittiğinde değil, makaleye dönüşüm kararı verildiği andır.

Başta kısa bir katkı planı yapmak ileride çıkabilecek anlaşmazlıkları azaltır. Örneğin kim:

• analizi yapacak,
• ilk taslağı yazacak,
• literatür bölümünü geliştirecek,
• görselleri hazırlayacak,
• dergiyle yazışacak,
• revizyonları yürütecek

belirlenebilir.

COPE de özellikle öğrenci–danışman ilişkilerinde güç dengesizliği bulunabildiğine dikkat çekerek yazarlık ve yazar sırası görüşmelerinin projenin erken aşamasında yapılmasını önerir.

Corresponding author ile ilk yazar aynı kişi olmak zorunda mı?

Hayır. İlk yazar katkı sırasıyla, sorumlu yazar (corresponding author) ise dergiyle iletişimi ve yayın sürecindeki idari sorumlulukları üstlenen kişiyle ilgilidir.

Aynı kişi olabilirler ama zorunlu değildir. Örneğin öğrenci ilk yazar olurken danışman, dergiyle uzun vadeli iletişimi yürütmek için sorumlu yazar olabilir. Bunun da katkı ve sorumluluk dağılımıyla uyumlu biçimde kararlaştırılması gerekir.

Kaynaklar:
Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü – YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
ICMJE – Defining the Role of Authors and Contributors