AI ile Oluşturulan Kaynakça Gerçek mi, Nasıl Kontrol Edilir?

ChatGPT veya başka bir yapay zekânın hazırladığı kaynakçadaki eserlerin hepsinin gerçek olduğu varsayılamaz. Bir makalenin adı, yazarları, yılı ve DOI'si son derece inandırıcı görünebilir; buna rağmen kaynak hiç var olmayabilir ya da farklı yayınların bilgileri tek bir sahte kayıtta birleşmiş olabilir. Kaynakçayı teslim etmeden önce eserin varlığını, künyenin doğruluğunu ve metninizdeki iddiayı destekleyip desteklemediğini ayrı ayrı kontrol edin.

Hacettepe Üniversitesi'nin üretken yapay zekâ kullanım politikası öğrencileri özellikle sahte veya “halüsinasyon” referanslara karşı uyarıyor ve AI çıktılarındaki hataların sorumluluğunu öğrenciye bırakıyor. Bu nedenle düzgün biçimlendirilmiş bir kaynakça tek başına güvenilir değildir.

Bir kaynağı doğrulamanın pratik yolu

1. Makale adını veya DOI'yi arayın. Önce Crossref Metadata Search üzerinde makalenin başlığını, yazarını veya DOI'sini aratın. Elinizde DOI varsa doi.org üzerinden açılan hedefi inceleyin. Crossref, makalelerin ve başka akademik yayınların bibliyografik kayıtlarını aramak için kullanılabilir.

2. Künye bilgilerini yan yana karşılaştırın. Bulduğunuz resmî yayıncı veya veri tabanı kaydındaki başlık, yazar, yıl, dergi adı, cilt, sayı, sayfa aralığı ve DOI bilgilerini AI'ın yazdıklarıyla karşılaştırın. DOI'nin açılması yeterli değildir: AI doğru çalışan bir DOI'yi yanlış makalenin yanına koymuş olabilir.

3. Kaynağın kendisini açın. Özetini, yöntemini ve ilgili sonuç bölümünü okuyun. Ödevinizde “Bir araştırmada başarı yüzde 30 arttı” yazıyorsa, gerçek makalenin tam olarak böyle bir bulgu sunup sunmadığını ve bunun hangi örneklem için geçerli olduğunu kontrol edin. Kaynak gerçek olsa bile AI'ın ona yüklediği iddia yanlış olabilir.

4. Son künye kaydını özgün kaynaktan oluşturun. Kaydı dergi veya yayınevinin sayfasından, DOI metadata kaydından ya da güvenilir kütüphane kataloğundan alın. ChatGPT'den yalnız yazım stiline dönüştürme desteği alsanız bile son metni karşılaştırın.

Birden fazla kaynağı kontrol edecekseniz önce metninizdeki temel savı taşıyan ve doğrudan alıntı yaptığınız eserlerden başlayın. Ödevin ana sonucunu dayandırdığınız kaynağın yanlış olması, kaynakçadaki küçük bir noktalama hatasından daha ciddi bir problemdir.

Crossref'te bulunmayan kaynak kesin uydurma mıdır?

Hayır. Her kitap, tez, kurum raporu, eski yayın veya dergi makalesi Crossref'te kayıtlı olmak zorunda değildir; bazı çalışmaların DOI'si de olmayabilir. Crossref'te sonuç çıkmaması üzerine şu alternatifleri deneyin:

• Makale için derginin veya yayınevinin resmî arşivi ve akademik veri tabanları.
• Kitap için yayınevinin kataloğu ve üniversite kütüphaneleri.
• Tez için bağlı olduğu üniversitenin tez arşivi veya resmî tez katalogları.
• Kurum raporu için raporu yayımlayan kurumun kendi sayfası.

Buralarda da doğrulayamıyorsanız kaynakçadaki kaydı doğrulanmış gibi kullanmayın. Eksik bilgileri tamamlamak için AI'a yeniden tahmin yaptırmak yerine gerçekten erişebildiğiniz birincil yayın üzerinden ilerleyin.

Kaynak gerçek ama atıf yanlışsa?

Bu da yaygın bir hatadır. Örneğin AI, var olan bir makaleyi “X yöntemi kesin olarak Y sonucunu doğuruyor” şeklinde özetlerken makalenin aslında yalnız iki değişken arasında ilişki bulduğunu atlayabilir. Böyle bir durumda DOI, yazar ve yıl doğru olduğu hâlde metin içindeki iddia yanlış kaynaklandırılmış olur.

Bu nedenle kontrolü iki ayrı soruyla bitirin: “Bu yayın gerçekten var mı?” ve “Benim yazdığım cümleyi gerçekten destekliyor mu?” Kaynakçayı otomatik biçimlendirmek bu ikinci kontrolün yerini tutmaz.

Üretilen sahte bir kaynağın akademik sorumluluğunun nasıl değerlendirileceğini merak ediyorsanız Yapay zekâ yanlış kaynak uydurursa öğrenci sorumlu olur mu? yazısına da bakabilirsiniz. Bu yazıdaki kontrol ise kaynakçanın fiilen nasıl doğrulanacağına odaklanır.