Tezlerin Tam Metni Neden Kapalı Olur, Öğrenci Erişim İsteyebilir mi?
Hacettepe ve YÖK Tez Merkezi'nde tam metni kapalı görünen tezlerin neden kapalı olabileceğini ve öğrenci olarak hangi erişim yollarını deneyebileceğinizi öğrenin.
Bir tezin kaydı görünürken PDF'inin açılmaması, tezin kaybolduğu anlamına gelmez. Tam metin; yayın izni bulunmaması, belirli süreli erişim ertelemesi, patent/yayın süreci veya gizlilik kararı gibi nedenlerle kapalı olabilir. Öğrenci erişim isteyebilir; ancak kütüphane, geçerli bir ambargo veya gizlilik kararını yalnız talep geldi diye kaldıramaz.
Önce tezin nerede kapalı göründüğünü ayırmak gerekir: Hacettepe'nin kurumsal açık erişim sistemi ile YÖK Ulusal Tez Merkezi aynı erişim kanalı değildir ve bazı tezlerde kullanılabilecek alternatif yol buna göre değişir.
Bir tez neden kapatılır?
YÖK'ün lisansüstü tezlerin elektronik ortamda yayımlanmasına ilişkin yönergesi, bazı durumlarda tezin internette yayımlanmasının ertelenebilmesine izin veriyor. Bunların başında şunlar geliyor:
- tezdeki buluş için patent başvurusu veya patent sürecinin devam etmesi,
- tezde yeni bir teknik, materyal veya yöntem bulunması ve sonuçların henüz yayımlanmamış olması nedeniyle erken erişimin hak kaybı doğurabilmesi,
- ulusal güvenlik veya benzeri gerekçelerle tezin gizli kabul edilmesi.
Bu tür kararlar yalnız “yazar PDF'i paylaşmak istemedi” düzeyinde değildir; ilgili enstitü veya kurul kararına bağlı resmî bir erişim kısıtlaması olabilir.
Daha eski tezlerde ise elektronik yayın izninin verilmemiş olması da sık karşılaşılan bir durumdur. Bu nedenle özellikle YÖK Tez Merkezi'ndeki eski kayıtlarda “tam metin yok” ile “tez fiziksel olarak erişilemez” aynı anlama gelmez.
Hacettepe öğrencisi erişim isteyebilir mi?
Evet. Hacettepe Kütüphanelerinin açık erişim sayfası, tez ve akademik çalışmalar için açık erişim hizmeti yürütüyor ve iletişim için openaccess@hacettepe.edu.tr adresini yayımlıyor.
Bir Hacettepe tezinin çevrim içi kaydı var ancak tam metni açılmıyorsa şu yolu izlemek mantıklıdır:
- Kayıtta ambargo/erişim tarihi, açıklama veya erişim düzeyi bilgisi olup olmadığını kontrol edin.
- Hacettepe ağı veya kütüphane içinden erişimin farklı olup olmadığını deneyin.
- Hâlâ erişemiyorsanız tezin künyesini — başlık, yazar, yıl ve mümkünse kayıt bağlantısı — vererek Açık Erişim birimine sorun.
- Kısıtlamanın kurul kararıyla konmuş bir ambargo veya gizlilik olduğu belirtilirse, erişim için bu kararın süresini ve kapsamını esas alın.
Hacettepe'nin tez işleme sürecinde, erişimi kapatan bir kurul kararı varsa bunun tezle birlikte kütüphaneye iletildiği ve ambargo tarihinin kontrol edildiği belirtiliyor. Dolayısıyla bazı dosyaların kapalı olması teknik bir hata değil, uygulanması gereken bir karar olabilir.
YÖK Tez Merkezi'nde kapalıysa TÜBESS işe yarayabilir
YÖK Ulusal Tez Merkezi, yayınlanma izni bulunmayan tezlerin basılı kopyalarına üniversite kütüphaneleri aracılığıyla TÜBESS üzerinden erişim sağlanabileceğini belirtiyor. Bu özellikle eski tezlerde önemli bir alternatif olabilir.
Buradaki kritik ayrım şu: TÜBESS yolu, her gizli veya ambargolu tezin kısıtlamasını aşan genel bir “kilit açma” yöntemi değildir. Tezin hangi nedenle kapalı olduğuna göre kütüphanelerarası erişim de sınırlı olabilir.
Bu yüzden kapalı tez için en doğru soru “PDF'yi nasıl açarım?” değil, “Bu tez hangi nedenle kapalı ve bu kısıtlama içinde hangi erişim yolu izinli?” sorusudur. Kütüphane birimi bu ayrımı netleştirdiğinde, gereksiz yere yazar veya enstitü arasında dolaşmadan doğru kanala yönlenebilirsiniz.
Kaynaklar:
Hacettepe Üniversitesi Kütüphaneleri – Açık Erişim
YÖK – Lisansüstü Tezlerin Elektronik Ortamda Toplanması, Düzenlenmesi ve Erişime Açılmasına İlişkin Yönerge