Predatory Dergi ve Sahte Konferans Nasıl Anlaşılır?
Bir dergi veya konferansın yağmacı olup olmadığını; hakemlik, ücret, kurul, indeks, alan adı ve davet e-postası gibi işaretlerle nasıl kontrol edebileceğinizi öğrenin.
Bir dergi veya konferansın “predatory” yani yağmacı olup olmadığını tek bir işarete bakarak anlamak güvenli değildir. En sağlam yöntem; yayın veya etkinliğin kim tarafından yürütüldüğünü, hakemlik sürecini, ücretleri, geçmiş sayı/etkinlikleri ve akademik kurulun gerçekten var olup olmadığını birlikte kontrol etmektir.
Özellikle “makalenizi birkaç günde yayımlayalım”, “sizi keynote speaker olarak davet ediyoruz” veya alanınızla ilgisiz bir konuda kişisel övgüler içeren toplu e-postalar şüpheyi artırır. Ancak tek başına davet e-postası gelmesi ya da yayın ücreti alınması bir dergiyi otomatik olarak yağmacı yapmaz.
Dergiyi kontrol ederken neye bakılmalı?
İlk olarak derginin web sitesine değil, derginin iddialarının dışarıdan doğrulanıp doğrulanamadığına bakın.
Şu kontroller birlikte anlamlıdır:
- Derginin yayıncısı açıkça belli mi?
- Editör ve yayın kurulu üyeleri gerçek kişiler mi; üniversite veya kurum sayfalarında bu görevlerini doğrulayabiliyor musunuz?
- Hakemlik sürecinin nasıl işlediği açıklanıyor mu?
- Makale işlem ücreti varsa tutarı ve hangi aşamada alındığı açıkça yazıyor mu?
- Derginin ISSN bilgisi, arşivi ve önceki sayıları tutarlı mı?
- Site başka tanınmış bir derginin adını, logosunu veya tasarımını taklit ediyor mu?
- Derginin çok geniş ve birbiriyle ilgisiz alanlarda yayın yapması için makul bir açıklama var mı?
- “Impact factor” veya indeks iddiaları ilgili veri tabanının kendi sitesinden doğrulanabiliyor mu?
Think. Check. Submit. da dergi seçimini benzer bir mantıkla ele alıyor: yayıncıyı ve dergiyi tanımak, iletişim ve hakemlik bilgilerinin açık olmasını kontrol etmek ve ancak güvenilirlik sorularına tatmin edici yanıt verildiğinde gönderim yapmak.
Bir derginin DOAJ, Web of Science veya Scopus gibi bir yerde listelendiğinin söylenmesi de derginin kendi sitesindeki logoya bakılarak kabul edilmemeli. İddia, mümkünse ilgili indeksin kendi arama ekranından doğrulanmalıdır. Aynı şekilde “uluslararası”, “global”, “European”, “American” gibi kelimeler akademik kalite göstergesi değildir.
Sahte veya yağmacı konferansta hangi işaretler görülür?
Konferanslarda sorun bazen daha kolay fark edilir: aynı tarihte onlarca ilgisiz alanın tek otelde toplandığı, programın belirsiz olduğu veya konuşmacıların gerçekte etkinlikle ilişkili olmadığı organizasyonlar görülebilir.
Şunlar ciddi uyarı işaretleridir:
- Alanınızla ilgisiz olduğu halde sürekli davet e-postası gelmesi,
- Çok kısa sürede bildiri kabulü sözü verilmesi,
- Hakemlik veya değerlendirme sürecinin açıklanmaması,
- Bilim kurulundaki kişilerin kendi kurum sayfalarında konferansla ilişkilerinin bulunmaması,
- Program, salon ve kesin etkinlik yeri bilgilerinin belirsiz olması,
- Kayıt ücretinin gizlenmesi veya ödeme için acele ettirilmeniz,
- Birbirinden kopuk çok sayıda alanın aynı konferansta birleştirilmesi,
- “Kesin Scopus yayını”, “garantili indeks” veya benzeri sonuçların vaat edilmesi,
- Konferansın geçmiş yıllarına ait program, bildiri kitabı veya gerçek katılımcı izinin bulunmaması.
En yararlı testlerden biri organizatörün adını, etkinlik adını ve geçmiş yılları ayrı ayrı aramaktır. Sadece konferansın kendi web sitesine bakmak, organizatörün oluşturduğu kapalı bilgi alanının içinde kalmanıza neden olabilir.
“İndekste var” demek yeterli mi?
Hayır. Bir indeks kaydı güçlü bir olumlu sinyal olabilir ama tek başına bütün değerlendirmeyi bitirmez. Sahte siteler gerçek dergilerin kimliğini taklit edebilir; bazı dergiler de zaman içinde yayın politikasını değiştirebilir.
Bu nedenle özellikle makale göndermeden veya ücret ödemeden önce:
- Dergi/konferans adını bağımsız kaynaktan doğrulayın.
- Editör veya bilim kurulu üyelerinden birkaçını kurum sayfalarından kontrol edin.
- Geçmiş sayı veya etkinlik materyallerine bakın.
- Hakemlik ve ücret politikasını okuyun.
- Şüphe varsa danışmanınıza, bölümünüzde yayın deneyimi olan bir hocaya veya üniversite kütüphanesine sorun.
Hacettepe Üniversitesi Kütüphanesi geçmişte yağmacı yayıncılık konusunda eğitimler de duyurdu. Bu tür bir şüphede kütüphane ve akademik danışman, yalnızca internet listelerine güvenmekten daha sağlıklı bir ikinci görüş sağlayabilir.
Bir e-posta aldıysanız hemen ne yapmalısınız?
E-postadaki bağlantıya tıklayıp ödeme veya makale yükleme aşamasına geçmeden önce derginin ya da konferansın adını kendiniz aratarak resmi siteyi bulun. Gönderen alan adının resmi alan adıyla aynı olup olmadığını kontrol edin.
Makalenizi zaten gönderdiyseniz ve şüphe sonradan oluştuysa, yeni bir dergiye aynı çalışmayı göndermeden önce mevcut gönderimin durumunu ve geri çekme prosedürünü yazılı olarak netleştirin. Aynı makalenin eş zamanlı olarak iki dergide değerlendirilmesi ayrı bir yayın etiği sorunu yaratabilir.
Özetle, “çok hızlı kabul + belirsiz hakemlik + doğrulanamayan kurul + gizli ücret + abartılı indeks vaadi” gibi işaretler birlikte görülüyorsa risk yükselir. Tek bir kara listeye veya tek bir logoya güvenmek yerine birkaç bağımsız kontrolü bir arada yapmak daha güvenlidir.
Kaynaklar:
Think. Check. Submit. – Dergi ve yayıncı güvenilirliği kontrolü
DOAJ – Transparency & Best Practice
Hacettepe Üniversitesi Kütüphanesi – Duyurular